Welkom bij Sport-Accommodatie "De Pauwengaard" Pannerden Welkom bij Sport-Accommodatie "De Pauwengaard" Pannerden
  
Welkom bij Sport-Accommodatie "De Pauwengaard" Pannerden

Menu
J

Activiteitenkalender
februari 2018
  1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
 

Alle activiteiten
Buitensport
Binnensport
Schietsport
Darten
Bingo
Kaarten
Jeu de Boules
Overige

Foto-abum

  
Overig Nieuws Pannerden, geschiedenis in het kort

Pannerden, geschiedenis in het kort

Bron: http://www.liemershistorie.nl/ van Drs. |Chris van Keulen

Mede door de ligging aan de Rijn en Waal is de omgeving van Pannerden (Panderenen) sinds de oudheid bewoond. Via de rivier zijn de Romeinen, Bataven, en Franken ons gebied binnengekomen, waar ze  hun sporen hebben achtergelaten.

Rond het jaar 1000 treffen we voor het eerst de naam Pannerden aan, dat dan een nederzetting is rondom een versterkt huis, waarschijnlijk de 'Heukelumshof', later ook wel bekend als het kasteel Scathe of Bijland. Pannerden behoort in die tijd aan de bisschop van Luik. Ook de allereerste kerk in Pannerden is omstreeks die tijd gebouwd. Van deze kerk is alleen het portaal onder de huidige kerktoren overgebleven.

De eerste Heer van Pannerden is Willem Doys, die in 1275 het slot Scathe of Bijland in de buurt Pannerden bewoont. Hij  kreeg het kasteel van de toenmalige eigenaar, de Hertog van Kleef, in leen. In 1284 wordt Pannerden door de Proost van Luik verkocht aan het kapittel van Emmerik en kort daarop in erfpacht uitgegeven aan Willem Doys, die ook het kasteel Scate of Byland bij Pannerden van de Graaf van Kleef in leen heeft. Zijn kleindochter Sophia trouwt met Willem, Graaf van Bergh. Deze Willem wordt daarmee in 1346 heer van Pannerden, dat tot 1801 een leen van de heren van huis Bergh blijft. In 1801 koopt Carel Herman van Nispen de rechten van de heerlijkheid Pannerden, tot dan in het bezit van de familie Bergh.

In 1600 tijdens de reformatie, komt de Pannerdense kerk in gereformeerde handen. Slechts het koor van de kerk wordt door de gereformeerden voor de diensten gebruikt. Het kerkschip raakt in verval en op die plaats wordt vervolgens een schooltje gebouwd.

In 1817 wordt Pannerden door het Koninkrijk Pruissen, waartoe het tot dan behoort, overgedragen aan het Koninkrijk der Nederlanden waarbij Pannerden een zelfstandige Nederlandse gemeente wordt. 
Belangrijke gebeurtenissen in de twintigste eeuw zijn de overstroming van 1926 en de Tweede Wereldoorlog. Onder beide gebeurtenissen heeft Pannerden flink geleden.
In 1985 houdt Pannerden op te bestaan als zelfstandige gemeente en gaat het deel uitmaken van de gemeente Rijnwaarden. Naast Pannerden bestaat Rijnwaarden uit de dorpen Aerdt, Herwen, Tolkamer, Lobith (en Tuindorp) en Spijk. Deze plaatsen liggen tussen de Rijn en de vroegere Rijnbedding, ook wel Het Gelders Eiland genoemd.

 

De loop van de rivier is in de afgelopen duizend jaar voortdurend gewijzigd, met als resultaat vele bochtige dijkjes langs vrijwel dichtgegroeide oude rivierlopen, de Rijnstrangen. Rond 1300 ligt de splitsing van Rijn en Waal nog in de buurt van Spijk, waarbij de Rijn dan meer ten noordoosten van Pannerden loopt. Pannerden maakt in die tijd nog deel uit van de Betuwe. Nadat de stroom verschillende malen van loop wijzigt, en er telkens weer verzanding optreedt, wordt de scheepvaart steeds moeizamer. Mede daarom maar vooral ook uit militaire overwegingen is in het begin van de 18e eeuw het Pannerdensch kanaal gegraven (tussen Pannerden en Loo, gereed in 1707) als nieuwe loop van de Rijn. Pannerden wordt daardoor definitief van de Betuwe afgesneden. Het hierdoor ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geosoleerde ligging van Pannerden er wel voor gezorgd dat het eigen karakter tot in de huidige tijd is vastgehouden en Pannerden nog een hechte gemeenschap is met een bloeiend verenigingsleven.

 

 

PANNERDEN IN VOGELVLUCHT DOOR DE TIJD

 

1000     Omstreeks deze tijd is er een eerste naamsvermelding van "Pannerden". Pannerden bestaat in deze tijd uit een hof van de landsheer (Heukelomshof), een houten kerkje op een fundering van zwerfstenen en wanden van vlechtwerk bestreken met leem, een woning voor de priester, waarschijnlijk een molen en een aantal huisjes van horige boeren.

1150    Halverwege de 12e eeuw wordt in het Liemerse land een begin gemaakt met de aanleg van dijken. Het zijn lage "zomerdijken" om het zomerwater te keren. Ruim honderd jaar later komen in de "Lijermersch" de eerste winterdijken.

1339    Gelre, waartoe Pannerden in deze tijd behoort, wordt door keizer van Beieren tot hertogdom verheven
. Het is een zeer groot en belangrijk hertogdom. Het omvat naast de huidige provincie Gelderland, grote delen van de huidige provincie Limburg (met onder meer Venlo, Venray en Roermond) en delen van het huidige Noord-Rijnland-Westfalen met onder meer het stadje Geldern waarnaar het hertogdom Gelre en de latere provincie Gelderland zijn genoemd. Het hertogdom Kleve vormt een wig tussen de Noordelijke en de Zuidelijke delen van Gelre. De zelfstandigheid van Gelre eindigt in 1543.

  Omstreeks 1350 omvat het hertogdom Gelre:
1 het Kwartier van Nijmegen (huidige Betuwe)
2 het Kwartier van de Veluwe (ook genoemd Het Kwartier van Arnhem)
3 het Kwartier van Zutphen (de huidige Achterhoek en Liemers)
4 het Kwartier van Roermond (het huidige Limburg en delen van Noord-Rijnland-Westfalen)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1360    Graaf Johan van Kleef bouwt op de splitsing van Rijn en Waal de burcht Schenkenschanz. Deze vlakbij Pannerden gelegen burcht wordt in 1586 omgebouwd tot een fort, dat in de tachtigjarige oorlog een belangrijke rol speelt in de strijd tussen de Spanjaarden en Nederlanders.

1429    Voor het eerst wordt in de Liemers een "richter" vermeld namelijk Johan van Linne. Een richter wordt bij de rechtspraak bijgestaan door schepenen. Tot het werk van richter en schepenen behoort ook het werk dat in de tegenwoordige tijd door notarissen wordt verricht.

1432    Na een extreem koude winter overstroomt de Liemers na het invallen van de dooi. De stad Arnhem stuurt haringen naar de slachtoffers.

1517    Maarten Luther slaat zijn 95 stellingen aan de deur van de slotkerk in Wittenberg.

1557     De vermaarde cartograaf Christiaan sGrooten, geograaf van de Spaanse koning Philips II, brengt het gewest Gelderland in kaart.


Een detail uit de kaart van Christiaan sGrooten betreffende Die Lymers (De Liemers)

In deze omgeving zien we o.a. Panderen (Pannerden), Sevenaer (de hierbij getekende kerk is die van Oud-Zevenaar), Groyssem (Groessen), Aert (Aerdt), Myllinghen (Millingen), Dyem (Didam) en het Dyemer Bosch (Didamse bos)..

 



1565    Uitzonderlijk strenge winter
waarin half december 1564 de vorst intreedt. Op 2e kerstdag vriest de Rijn dicht en tot in maart blijft het ijs begaanbaar.

1568
    Begin van de Tachtigjarige Oorlog. De strijd tussen Spaanse en Staatse troepen brengt de bevolking in de Liemers regelmatig tot wanhoop.
  

De staatkundige indeling van de Liemers en de omgevende gebieden in de 16e eeuw.
Geel: Kleefs gebied     Groen: Gelders / Staats gebied     Licht Groen: Berghs gebied     Wit: zelfstandig gebied
Pannerden is in deze tijd Berghs gebied 

1586     Tijdens de tachtigjarige oorlog speelt de beheersing van de rivieren een belangrijke rol. Op de splitsing van Rijn en Waal in de nabijheid van Pannerden wordt daarom onder leiding van Maarten Schenk van Nydeggen de door Graaf Johan van Kleef omstreeks 1360 gebouwde burcht uitgebouwd tot een fort (Schenkenschans). Het fort, de 'toegangspoort' tot de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, wordt lange tijd als onneembaar gezien. Door verandering in de loop van de Rijn verliest het fort in het begin van de 18e eeuw haar strategische betekenis.

Schenkenschans  (afbeelding links) wordt in 1635 door de Spanjaarden veroverd op de Nederlanders maar een jaar later alweer door Frederik Hendrik van Oranje heroverd.

In 1672 wordt Schenkenschans door Nederland zonder slag of stoot overgeleverd aan Frankrijk maar in 1681 komt het fort weer in Nederlandse handen. In 1816 wordt het bij het Koninkrijk Pruisen gevoegd. en worden de vestingwerken afgebroken.

Momenteel is Schenkenschanz een klein, stil en vriendelijk Duits dorpje vlakbij Kleve.

 

1595    Na een extreem koude winter volgen in maart zware overstromingen. De Lijmerse bandijk breekt op diverse plaatsen door.

1598     In de Over-Betuwe, waartoe in die tijd door de rivierstroom ook Aerdt, Herwen en Pannerden behoren, woedt de pest zo hevig dat het fruit niet geplukt kan worden en het graan op de velden verrot. 

1600     De kerk in Pannerden komt tijdens de reformatie in gereformeerde handen. De katholieke eredienst wordt middels plakkaten verboden maar het overgrote deel van de inwoners van Pannerden blijft katholiek. Voor de kerkdienst gaan de katholieken naar Hulhuizen, ook hebben ze geruime tijd gebruik gemaakt van een schuilkerk op de Pannerdense waard.

1601     Johannes Rougius, afkomstig van Herwen, wordt de eerste dominee in Pannerden.

1630     De oudst bekende vermelding van een vroedvrouw (Aeltgen Sanders) in Pannerden.

1635
      Na een strenge winter volgt als gevolg van een dijkdoorbraak bij Loo een zware overstroming. De Spanjaarden moeten in verband met het hoge water Schenckenschans ontruimen.

1643     Jan Fontain koopt de Pannerdense molen (afb.) voor 2500 Rijnsche Guldens. Ruim 150 jaar later in 1803 zou deze molen gesloopt worden nadat bij een eerdere dijkdoorbraak naast de molen, wel het molenhuis maar niet de molen verloren ging.
 

 

1658    In de winter 1657 / 1658 breekt de Peppelgraafse dijk in Pannerden door. Aan de watersnoodslachtoffers worden door zowel Zevenaar als Doesburg broden uitgedeeld.   

1670     In Pannerden vestigt zich voor het eerst een chirurgijn. Het is Giesberdt Bouljardt.

1694
     In februari vindt een dijkdoorbraak in Pannerden plaats.

1707     Op 14 november wordt het Pannerdens kanaal  (Nieuwe Rijn) geopend. 

De militaire dreiging vanuit Frankrijk  omstreeks 1700 was de directe aanleiding voor de aanleg van het Pannerdens kanaal. De Neder-Rijn en IJssel waren doorwaadbaar en daardoor zwakke plaatsen in de defensie van de Republiek der Vereenigde Nederlanden. De situatie voor de scheepvaart was daarnaast een belangrijke bijkomstigheid. Dankzij de aanleg van het Pannerdens kanaal (Nieuwe Rijn) werden Neder-Rijn en IJssel beter bevaarbaar. Gedurende de eerste zestig jaar na de aanleg van het kanaal had de aanleg echter een rampzalige invloed op de hoogwaterveiligheid. Talrijke dijkdoorbraken in de 18e eeuw waren een direct gevolg van de aanleg van het Pannerdens kanaal. In de loop der tijd is de rol van het kanaal voor de waterhuishouding echter drastisch gewijzigd en is het nu  de "hoofdkraan van Nederland".  

1707    Door het Pannerdens Kanaal worden Aerdt, Herwen en Pannerden van de Overbetuwe afgesneden en behoren vanaf nu tot de Liemers.

 

Het door het Pannerdens kanaal ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geisoleerde ligging voor een hechte gemeenschapszin gezorgd.
Regelmatig hebben  in de Liemers overstromingen plaatsgevonden. De laatste in 1926. In 1995 was het elders in Gelderland uitermate spannend, enkele honderdduizenden mensen werden (30 januari - 6 februari 1995) preventief geevacueerd maar gelukkig bleef een dijkdoorbraak uit.
De hoogste waterstand van de Rijn tijdens de overstroming van 1926: 16,92 m boven N.A.P; de hoogste stand Rijn in 1995: 16,69 m  boven N.A.P; de laagste stand van de Rijn ooit gemeten (2003) bedroeg 6,91 m boven N.A.P. Het verschil tussen hoogste en laagste stand bedraagt dus ruim 10 meter.  

1709    Zeer strenge winter, vanaf Driekoningen (6 januari); veel vee doodgevroren.

1711
    In het voorjaar zijn er diverse dijkdoorbraken zoals: IJsseldijk bij Lathum en de Boterdijk bij Lobith. Veel voedselvoorraden gaan verloren, weiden blijven lang onbruikbaar en op grote schaal wordt honger geleden.

1729    Als gevolg van een damdoorbraak komt in februari de gehele Pannerdense waard onder water te staan.

1740    Half december overstroomt de Pannerdense polder als gevolg van een doorbraak in de Kanaaldijk tijdens een zware storm.
 

1742    De oorspronkelijk katholieke kerk maar sedert 1600 protestantse kerk in Pannerden verkeert in zeer slechte staat

 

 


Blijkens een tekening van Jan de Beijer uit 1742 verkeert de Pannerdense kerk in een vervallen staat. In het middenschip is tegen de muur een schamel schoolhuis gebouwd. Alleen de toren en het voormalig priesterkoor staan nog overeind.

 


1744   
Omstreeks 10 maart komt geheel Pannerden onder water te staan als gevolg van een doorbraak in de Kanaaldijk. Ook een groot deel van Ambt Lijmers heeft te maken met de wateroverlast. Alleen de stad Zevenaar blijft droog maar het juist bij de stad gelegen Zevenaarse Grieth komt onder water evenals grote delen van Duiven, Groessen, Angerlo, Giesbeek, Lathum en Westervoort.

 

1753    Op 19 december vindt dijkdoorbraak plaats bij de buurtschap Leuven / Leuffen (buurtschap tussen Oud-Zevenaar en Groessen). Een zeer omvangrijk gebied tot Steenderen komt onder water.


Doorbreken van Rhijndijk in 1753
Meer dan drie maanden lang, tot eind maart 1754 blijft het water door de Leuvense doorbraak naar binnen stromen..
Tot  in oktober 1754 werkt men dagelijks met honderd karren aan het herstel van de dijk.
 

1757    Op 30 januari ziet men op het Gelders eiland de eerste tekenen van ijsgang. Het opgestuwde water stijgt daardoor zo hoog dat het nog dezelfde dag twee voet over de dijk loopt en de de dijk ter hoogte van de Pannerdenschen Waerd breekt. Ruim en week later op 9 februari breekt de Herwense dijk op vijf plaatsen tegelijk door het opnieuw kruiende ijs en ook bij Pannerden volgen nieuwe doorbraken. Ook de dijk bij Leuven, tussen Oud-Zevenaar en Groessen breekt in deze rampzalige maand.

Door vele dijkdoorbraken als gevolg van waterstuwing door het kruiende ijs staat in februari 1757 de Liemers grotendeel onder water. Velen vertoeven dagenlang op zolders of daken van hun huis. Ook gaan veel huizen door de watermassa verloren.

 

1770     Rampjaar. Van november 1769 tot mei 1770 overstroomt het Geldersch Eiland zeven keer. Bij een dijkdoorbraak in december 1770 wordt zelfs de helft van het dorp 't Loo weggevaagd.

 

 

 

 

                                                De afbeelding rechts laat een aantal doorbraken van Liemerse dijken zien in de 18e en 19e eeuw.

 

1770    Geheel onverwacht breekt in de nacht van 1 op 2 december om 1.00 uur de dijk bij de Oliemolen onder Oud-Zevenaar door. Wanneer het licht wordt is alles een zee van water. Veel huizen zijn ingestort of zelfs verdwenen. Uit Zevenaar wordt gemeld dat het gekerm op de daken onbeschrijflijk is. Reeds op 3 december wordt in Zevenaar een collecte voor de slachtoffers gehouden, die ruim 21 rijksdaalders opbrengt. Hiervoor wordt jenever, tabak, olie en brood gekocht.  


Voor het Gelders eiland en de Liemers is  1770 een echt rampjaar.
Het menselijke verdriet en de economische schade zijn onvoorstelbaar.

1771    In het voorjaar regent het gedurende vijf weken onophoudelijk waardoor ook Pannerden weer met een ernstige wateroverlast te maken heeft.

1783    Een zoveelste dysenterie-epidemie maakt ook in de Liemers weer veel dodelijke slachtoffers: Zevenaar 85,  parochie Duiven 23,  Westervoort 20,  Pannerden 15 en Groessen 5 dodelijke slachtoffers.

1784    In maart veroorzaakt wateroverlast opnieuw veel leed en ellende in de Liemers: Vernielingen in huizen, verloren gegane voorraden in kelders, omgekomen vee en mensen in bittere koude en nood.

1785    In Pannerden is het aantal mensen dat in 1785 overlijdt veel groter dan in andere jaren. Mogelijk is dit het gevolg van de pokken, die in diverse Liemerse plaatsen zoals Zevenaar in 1785 veel slachtoffers maken.

1788    Om verspreiding van ziekten te voorkomen bepaalt de Kleefse overheid op 11 april dat voortaan twee begrafenisgebruiken achterwege dienen te blijven te weten:
                    het afleggen van het lijk door een groot aantal vrouwen uit de verre omtrek
                    het meerijden van vele vrouwelijke familieleden op de lijkwagen.

 

1795    In Pannerden is het aantal mensen dat in 1795 overlijdt veel groter dan in andere jaren. Mogelijk is dit het gevolg van de pokken, die in diverse Liemerse plaatsen in 1795 slachtoffers maken.

1803    Op 23 februari breekt de dijk bij de Pannerdense molen.  Het water dat op vele plaatsen in de Liemers schade veroorzaakt,  zoekt een uitweg in de richting van  Angerlo en Doesburg. 

Afb.: De omgeving van de Pannerdense molen in 1742

Bij deze molen vindt de dijkdoorbraak in 1803 plaats.
 


1809
    Opnieuw grote overstroming in de gehele Liemers als gevolg van dijkdoorbraken te Oud-Zevenaar en de buurtschap Leuven; zeven mensen verdrinken. Bij de St. Martinuskerk is de hoogste stand van het water meer dan 15 meter boven Nieuw Amsterdams Peil.

"Onmiddelbaar in den Ooischen doorbraak, zo berichte de Zevenaarse richter, stonden drie huizen bewoond wordende door de familien van P. Holtendorp, J. van Uum en Grades Kruis. De familie van P. Holtendorp was in het huis van J. van Uum gevlugt en beide huisgezinnen hadden tegen negen uur 's-morgens geene andere retirade meer als het dak van het reeds vallende huis. Naar dat de ongelukkige familien bestaande uit vijf leeden een half uur op het dak gezeeten hadden, begon het dak met de stroom weg te drijven, en separeerde zig in verscheidene stukken. P. Holtendorp met zijne vrouw op een stuk van het dak drijvende had zoo veel praesence disprit eenig voorbij schemmend dun wilgenhout op te vatten, en daar mede de sparren en het stroo van het stuk dak waarop hij met zijne vrouw zat aan malkander te hegten. J. van Uum bij eenen willigenboom voorbijdrijvende verliet zijn stuk dat en retireerde zig op deezen boom die hem egter geen veiligheid gaf maar naar zijn verderven wierd, daar eenige tijd daarop, toen reeds twee aakens tot redding naaderden, eene ijsschots den zelven omwierp en op deeze wijze aan J. van Uum het leven verliezen deed. Alle overige leeden der Holtendorpsche en van Umsche familien werden door de aakens, maar eenige uuren naar dat den dijk gebroken was, gelukkig gered."

1817    Het dan Pruisisch Gelders Eiland wordt bij Nederland gevoegd en Pannerden wordt een zelfstandige gemeente.

1819    Miljoenen veldmuizen richten in de Liemers onvoorstelbare vernielingen aan.

1820    In het vroege voorjaar worden door de ongewoon hoog temperatuur massa's smeltwater over de rivier aangevoerd. De Liemers stroomt  weer eens geheel en al onder. In Pannerden worden 45 huizen ernstig beschadigd.  

1821    Er zijn plannen ontwikkeld voor de aanleg van een groot kanaal dwars door de Liemers: van de Kijfwaard bij Pannerden naar Doesburg. Deze plannen zijn echter nimmer uitgevoerd.


1830    De winter van 1829/1830 is zo streng dat in Pannerden op 1 januari een collecte van koren ten behoeve van de armen wordt gehouden.

 

1833    Op Eerste Kerstdag 1833 loopt tijdens stormachtig weer en wassend water de Pannerdense waard onder. Bijna een week later, in de nieuwjaarsnacht, woedt een hevige noordwesterstorm met onweer waardoor in de overstroomde Pannerdense waard een 25-tal huizen volledig worden verwoest.   

1845    Op Paasavond 22 maart 1845 valt na een strenge winter de dooi in. De volgende dag stoken jongeren nog een paasvuur op het dichtgevroren Pannerdens Kanaal bij de molen. Op 25 maart komt het ijs in beweging en enkele dagen later stroomt het water de Ossenwaard, de Geitenwaard en de Lobberdense en Grondsteinse polder in. 

1845    Overvloedige regenval heeft tot gevolg dat meer dan 75% van de oogst verloren gaat. De aardappelteelt verrot vrijwel volledig.

1846    Door de aardappelziekte gaat opnieuw een groot deel van de aardappeloost verloren. Omdat bovendien ook de roggeoogst en tarweoogst door een muizenplaag mislukken is er een groot voedseltekort.

1847    De overheid roept 2 mei uit tot algemene biddag. Na twee eerdere jaren met een mislukte aardappeloogst is er opnieuw door de aardappelziekte alsmede de hoge graanprijzen een ernstig voedseltekort. Op diverse plaatsen is er onrust onder de bevolking. 

1850    De gemiddelde levensverwachting in de Liemers bedraagt 34 jaar. Dit is in het bijzonder het gevolg van de grote kindersterfte.

1853    Schuttersgilde "Claudius Civilis wordt opgericht.

 

Het Pannerdens schuttersgilde houdt al sinds de oprichting haar jaarlijkse schuttersfeest op de eerste zondag in oktober. Voor het houden van het schuttersfeest en diverse andere activiteiten beschikt het schuttersgilde over een Schuttersgebouw in het hart van het dorp; aan het Dorpsplein in Pannerden

 

 

1858    Verschijning van Maria in Lourdes. Ook op de overwegend katholieke bevolking van de Liemers maakt dit diepe indruk.

1861    Nadat het half december 1860 is gaan vriezen, zet op 16 januari de dooi in waarna het ijs zich opeen pakt en het water snel stijgt. Op 29 januari stroomt de Pannerdense waard onder. Een dag later lopen door een zeer hoge waterstand van de Oude Rijn de spoorlijn en de postweg tussen Babberich en Elten op diverse plaatsen over. Korte tijd later spoelt de spoordam over een afstand van 100 meter weg waarna de bandijk onder grote druk komt en een zeer ernstige situatie ontstaat. Met man en macht wordt getracht om de bandijk te versterken. Ter versterking van zwakke plekken gebruikt men pannen en stenen van een bakoven. In de vroege ochtend van donderdag 31 januari blijkt dat de inspanningen vergeefs zijn en breekt de dijk door. Reeds op de tweede dag na de doorbraak bezoekt Koning Willem III het rampgebied.

Afb.: Koning Willem III en zijn eenjarige dochter prinses Wilhelmina in 1881.

Koning Willem III bezoekt op zaterdag 2 februari 1861 in het getroffen gebied zowel Zevenaar als Westervoort.


1867
    Door runderpest gaat grootste deel van de veestapel verloren. Ook de oogst is slecht waardoor 1867 als rampjaar ervaren wordt
.

1867    Uit heel Europa, Canada en de V.S. gaan duizenden katholieke jongemannen, de zogenaamde Zouaven, naar Italie ter bescherming van de kerkelijke staat van Paus Pius IX; onder hen vele tientallen Zouaven uit de Liemers, waarvan tenminste zes jongens uit Zevenaar. De Nederlandse Zouaven verliezen het Nederlandse staatsburgerschap. In 1947 wordt hen dit echter teruggeven. Het betreft een posthuum eerherstel omdat de laatste Nederlandse Zouaaf in 1946 is overleden.     

   
Zouavenbeeld (Zouavenmuseum Oudenbosch)

Uit Pannerden komen twee Zouaven. Het zijn:
Everardus Dominicus Groenen. Hij wordt in Pannerden geboren op 4 augustus 1844 als zoon van de opzichter van Waterstaat Pieter Groenen en Petronella Boschman. Evert is maar kort in dienst geweest van het Pauselijke leger. Hij keert naar Pannerden terug, waar hij in 1869 op 25-jarige leeftijd overlijdt.

De andere Pannerdense Zouaaf komt uit de bekende burgemeestersfamilie Robbers. Hendrik Theodoor Peter Robbers, is een zoon van de toenmalige burgemeester van Pannerden en Herwen & Aerdt Antoon Robbers en diens echtgenote Hendrika Theodora van den Hoogen. Hendrik wordt in 1848 geboren aan de Rijndijk te Pannerden. In 1853 krijgt zijn vader eervol ontslag als burgemeester en begint vervolgens een wijnhandel in Arnhem. Het bekende wijnhuis Robbers & Van den Hoogen aan de Velperweg bestaat nog altijd. Hendrik wordt Pauselijk Zouaaf in 1870 en neemt vervolgens deel aan de verdediging van Rome in september van dat jaar. Na terugkeer in Nederland gaat ook  hij ook in de wijnhandel.

Voor meer informatie: klik hier

 

1868    Extreme droogte in de Liemers veroorzaakt voedseltekort.
 
 

 






































Pannerden, 1867

 

1869    De Begrafeniswet treedt in werking, waardoor voor het eerst in de geschiedenis de termijn van ter aarde bestelling in het hele land dezelfde wordt. Doden mogen voortaan niet eerder dan 36 uur en niet later dan de vijfde dag na overlijden worden begraven.

  Kerkhof met lijkstoet in Pannerden, omstreeks 1740.

In Pannerden blijft de R.K begraafplaats rond de kerk tot omstreeks 1975 in gebruik. Wel is er al in 1871 een kleine algemene begraafplaats aangelegd, maar daar wordt in de praktijk weinig gebruik van gemaakt; gemiddeld jaarlijks een persoon, bijna altijd een drenkeling.  

 

1869    Het fort Pannerden wordt gebouwd om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal door kan trekken.


Luchtfoto Fort Pannerden

 

1873    Pannerden wordt getroffen door tyfus. De haard van de ziekte is de kostschool, waarvan de dicht bij een beerput staande pomp besmet water afgeeft.

 

Kinderziekbed omstreeks 1875.

Uit: P. Parson, De bewoners van ons Vaderland.

1877     De oude R.K. kerk in Pannerden wordt gesloopt en in 1878 vervangen door een neogotische kerk van de vermaarde architect Alfred Tepe, die ook de bouwmeester is geweest van de  R.K. kerken in onder meer Herwen en Lobith. Onder grote belangstelling vindt de plechtige inwijding (consecratie) van de nieuwe kerk in Pannerden plaats op 27 juni 1878.

De R.K. Martinuskerk in Pannerden (1926)
Voor de bouw van de kerk hebben vrijwel alle parochianen massaal hun steentje bijgedragen. Sommigen zelfs vele stenen zoals de landbouwer Jan Jurrius van de Kijfwaard, die een een bedrag van duizend gulden heeft geschonken.

1878    Kostschool-directeur Antonius Deenen (1830 - 1909) verplaatst zijn school van Pannerden naar Zevenaar in de oude Latijnsche school aan de huidige Van Munsterstraat. De principes waarop het onderwijs berust zijn: leren, luisteren en werken.

In 1878 verplaatst A. Deenen (foto rechts) zijn kostschool naar een pand dat door een laan (huidige Kostschoollaan) met de Kerkstraat is verbonden (foto links).. 

 

 

  

1879     Op 21 oktober verleent koning Willem III Pannerden een eigen gemeentewapen, waarop een steenoven centraal staat.

 

1890     De winter van 1890/1891 is uitzonderlijk streng. De decembermaand spant de kroon want sedert het begin van de temperatuurmetingen in 1706 is het alleen in december 1788 nog kouder geweest.
 
Op 25 november 1890 gaat de wind uit het noordoosten waaien en dat is het begin van een langdurige strenge vorstperiode. De gemiddelde ijsdikte in sloten is in de loop van december ongeveer 65 cm, plaatselijk wordt zelfs een dikte van 70-80 cm bereikt. Mens en dier gaan gebukt onder extreme koude. Op 19 december vriest bij Elten een grensbeambte dood.

1903    Op 30 april trouwen in Duiven Jan van Keulen en Anna Jurrius, over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen. Na hun huwelijk betrekken ze een boerderij in Pannerden, waar ze 11 kinderen krijgen, twee kinderen sterven op zeer jonge leeftijd. In 1927 verhuizen ze naar een boerderij aan de Pannerdenseweg in Ooy bij Zevenaar.


Bovenstaande foto van de familie Van Keulen-Jurrius is gemaakt kort voor hun vertrek uit Pannerden
Zittend van links naar rechts: vader (Jan W. van Keulen) en moeder (Anna W. van Keulen - Jurrius)
Staand van links naar rechts: Mia, Bertha, Thee(d), Leida, Harrie, Jo, Louis (Wiet), Bernard (voor Wiet) en Anneke

1905    Op 12 juli vaardigt de Paus uit: "een volle aflaat te verlenen aan kinderen, die voor het eerst te communie gaan, alsmede aan hun verwanten tot in de derde graad, die tegelijk met dezen tot 's Heerentafel naderen."

Detail van een in 1923 ingelijste en bewaard gebleven herinnering.

Op 29 april 1923 neemt Louis van Keulen (1912 - 2001), overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, deel aan de plechtige H. Communie in de Martinusparochie in Pannerden. De H. Communie wordt uitgereikt door pastoor Roelofs. Nog altijd wordt door katholieken een deelname aan een "eerste / plechtige H. Communie" als een feest gevierd. 

1912    In Pannerden wordt op 17 februari Aloysius (Wiet / Louis) Gerardus Maria van Keulen, overgrootvader van Sam, Simon en Sjef van Keulen, geboren.       


Openbare Lagere School Pannerden klas 4, 1921/1922
Jongen met pet links is Louis (Wiet) van Keulen; daarnaast zijn broer Bernard (Berntje)
WIE HERKENT ANDEREN??

1913    Hoewel Pannerden pas vanaf 1817 deel uitmaakt van het Koninkrijk der Nederlanden wordt in 1913 net als in de rest van Nederland het eeuwfeest van Neerlandsch Onafhankelijkheid gevierd.    

























Foto: ereboog t.g.v. 100 jaar Neerlandsch onafhankelijkheid

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1914    Op 31 juli om 12.10 uur kondigt de Nederlandse regering een militaire mobilisatie aan. Korte tijd later breekt een weerzinwekkende oorlog (W.O. I 1914 - 1918) uit waarin 10 miljoen mensen omkomen. Hoewel Nederland buiten het oorlogsgeweld blijft, gaat ook in de Liemers de bevolking gebukt onder angsten, onzekerheid, tekorten, ondervoeding, werkeloosheid en armoede.

1915    Door de oorlogssituatie (alle buurlanden zijn in de Eerste Wereldoorlog verwikkeld) ontstaan tekorten waardoor de prijzen stijgen en de armoede ook in Pannerden snel toeneemt. Daarentegen zijn er ook velen die door de smokkelhandel met Duitsland snel en grof geld verdienen. 
 

Smokkelaars aangehouden door douaniers op de achtergrond Eltenberg, schilderij van Maximiliaan Kitzinger (1871)

 

1916    In Pannerden is pastoor Felix Roelofs de eerste pastoor die in de Martinusparochie zijn gouden priesterfeest viert. Hij is pastoor in Pannerden van 1 november 1889 tot zijn dood op 1e Kerstdag 1924. Pastoor Roelofs, vermaard om zijn indrukwekkende zondagse preken, is pastoor in de periode (1903 - 1927) dat de familie Van Keulen - Jurrius (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen) in Pannerden woonachtig is geweest. Roelofs wordt in januari 1925 opgevolgd door Johannes Brugman, die op 15 augustus 1959 zijn 60-jarig priesterfeest viert.

   

Afbeelding van de
Pannerdense Dorpstraat met pastorie uit 1923.

Op het moment dat deze foto is genomen woont pastoor Roelofs in deze pastorie.

De familie Van Keulen-Jurrius woont van 1903 tot 1927 op een boerderij in Pannerden .

In januari 1926 staat Pannerden na een dijkdoorbraak vrijwel volledig onder water. De boerderij van de familie Van Keulen is een van de weinige huizen die niet onder water staat, niettemin verhuist de familie een jaar later naar een boerderij in Ooy bij Zevenaar.

 

1924    Op eerste kerstdag overlijdt de Pannerdense pastoor Roelofs, vermaard om zijn indrukwekkende wekelijkse preken.

Pastorie in Pannerden ten tijde van pastoor Roelofs
Pastoor Roelofs heeft een bijzonder grote invloed op het doen en laten in Pannerden uitgeoefend gedurende de ongeveer 35 jaar (1889 -1924) dat hij pastoor in Pannerden is geweest.
Roelofs was pastoor tijdens de periode waarin de 9 kinderen uit het gezin van de familie van Keulen - Jurrius (over-overgrootouders van Sam, Simon en Sjef van Keulen) geboren worden. Zeer waarschijnlijk heeft pastoor Roelofs hen gedoopt.
 
 

 

1925    De Pannerdense pastoor Roelofs, wordt opgevolgd door Johannes Brugman, die bijna 35 jaar pastoor in Pannerden zou blijven.

Martinuskerk in Pannerden, omstreeks 1928, met links overwegend de vrouwelijke (met hoeden) en rechts de mannelijke parochianen. Tussen het altaar en de parochianen de communiebank.

Achter het altaar pastoor Brugman,veelal gekarakteriseerd als een beminnelijke, sober levende  plattelandspastoor met een rijk sociaal leven en grote invloed op de inwoners van Pannerden. Hij houdt niet van grote veranderingen want wat vroeger goed was, is ook goed voor vandaag.

 

.
 

1926    Watersnood in de Liemers als gevolg van een dijkdoorbraak in Pannerden.

De gearceerde gebieden staan in het voorjaar van 1926 onder water.

In Pannerden staat alleen de hogergelegen boerderij van "Van Keulen" niet onder water. Op bepaalde plaatsen bereikt het water een hoogte van meer dan drie meter.

 

 

Ook landelijk trekt de watersnood grote aandacht. Mariniers schieten de bevolking te hulp. Op 7 januari 1926 brengt koningin Wilhelmina een bezoek aan Pannerden om de situatie in ogenschouw te nemen. De bevolking van de Liemers is in het verleden vaak geconfronteerd met de gevolgen van hoog water. Andere hoogwaterjaren van de laatste 125 jaar: 1882, 1883, 1906, 1914, 1920, 1930, 1946, 1948, 1952, 1955, 1957, 1865, 1966, 1970 en 1995.

1929    Een van de zwaarste winters van de 20e eeuw. De hevige koude duurt van januari tot half maart. Er zijn vele meldingen van afgevroren oren en ledematen. Op 11 februari vriest in Steenderen een melkrijder, tijdens zijn dagelijkse rit op zijn wagen, dood. De problemen zijn overal groot, ook al door de veelal eenvoudige niet geisoleerde huizen, waardoor de snijdende vrieswind naar binnen waait.

   

Een beeld van de dichtgevroren Rijn bij Pannerden in 1929. Ook met auto's wordt over de Rijn gereden.

1929    De positieve ontwikkelingen van de jaren twintig worden bijzonder wreed verstoord door de beurskrach op 29 oktober, het begin van een wereldwijde crisis, die zijn weerga niet kent.  

       

1935 Er bestaan gevorderde plannen om het Twente-Rijnkanaal door de Liemers te leiden.

Realisatie van het Twente-Rijnkanaal door de Liemers kan de lokale industrie een impuls geven. Het kanaal (zie plantekening) moet lopen ten zuiden van Wehl, Didam en Zevenaar en tussen Het plan is nooit gerealiseerd wellicht mede door de naderende Tweede Wereldoorlog.

Ongeveer zeventig jaar later zal een in economisch opzicht uiterst omstreden plan "de Betuwelijn" wel  gerealiseerd worden en de westelijke zijde van de Liemers splijten.   

1940    Voorjaar 1940 neemt de Duitse dreiging snel toe. Regelmatig vliegen Duitse vliegtuigen over de Liemers. In de nacht van 10 mei begint voor Nederland de Tweede Wereldoorlog.  Soldaat Wim Hubbers uit Pannerden, sneuvelt op 21 jarige leeftijd op 12 mei 1940 in de omgeving van Nijkerk.

1943    De Duitse soldaat Frans Gruenenberg uit Pannerden, komt in Rusland om het leven. Zowel Gruenenberg als de in 1940 gesneuvelde Lambert Span zijn slachtoffer van dezelfde oorlog en inwoner van het dorp Pannerden.

1945    Op dinsdag 3 april verlaten de Duitsers in een snelle run Westervoort, Duiven, Didam, Huissen, Zevenaar en Pannerden waarmee een eind komt aan de Tweede Wereldoorlog, een periode met veel menselijk leed, grote materiele schade en alleen verliezers.


                           Ernstig beschadigde Martinuskerk in 1945
 

  



















 

1951   Bij de R.K. Martinuskerk in Pannerden wordt een monument onthuld ter nagedachtenis aan de Pannerdense burgers en soldaten, die in de periode 1940 - 1945 door oorlogshandelingen zijn omgekomen.

De omgekomen burgers zijn: A. Benning, J. Groenen, F. Grunenberg, W. Hubbers, A. Jansen, J. Jeurissen, L. Jeurissen, J. Kamps, Th. Lubbers, St. van Poorten, E. Rutten en Th. Wezendonk. Op de gedenksteen staat zowel de naam van de Nederlandse soldaat Wim Hubbers, die in mei 1940 sneuvelde, als die van de Duitse soldaat Frans Grunenberg, die in 1943 in Rusland het leven verloor. Beiden zijn als dienstplichtig soldaat slachtoffer geworden van dezelfde oorlog en inwoner van het dorp Pannerden.

Het jongste oorlogsslachtoffer uit Pannerden is Everhard (Eeffie) Rutten (afb), die tijdens de evacuatie op negenjarige leeftijd om het leven komt.
Eeffie wordt op 31 maart 1945, minder dan een dag voor de bevrijding om 14.30 uur het slachtoffer van granaatvuur in de buurtschap Vinkwijk bij Zeddam. Hij wordt in Zeddam begraven en later in Pannerden herbegraven.

 

1954    De dorpskern van Pannerden wordt aangesloten op waterleiding. Ter vergelijking:  Duiven krijgt in  1952 water, Spijk in 1953, Angerlo in 1954, Groessen in 1954, Loo in 1954, Wehl in 1958, Aerdt in 1961 en Herwen in 1961.

 

1959    Op 15 augustus viert de Pannerdense pastoor Brugman zijn 60-jarig priesterfeest. Korte tijd later vertrekt hij met emeritaat naar Elten, waar hij op 7 december 1961 overlijdt. Hij kan gezien worden als de laatste pastoor uit het rijke roomse leven in Pannerden. Na hem hebben zijn opvolgers nimmer meer zo'n grote invloed gehad op het dagelijkse leven van de inwoners van Pannerden. Brugman is bijna 35 jaar pastoor in Pannerden geweest.
 

Op deze afbeelding pastoor Brugman voor de pastorie begin januari 1926 tijdens de grote overstroming. Ruim 33 jaar later zou hij op 15 augustus 1959, aan het eind van zijn leven, het 60-jarig priesterfeest vieren.

 

 

1961     In Elten overlijdt op 7 december Johannes Brugman (1874 - 1961), die in de periode 1925 tot 1959 pastoor is geweest in Pannerden.

1964   De ontdekking van het Groningse aardgas in Slochteren in 1959 veroorzaakt in de jaren zestig ook ingrijpende gevolgen voor de energievoorziening in de Liemers, waardoor kolenkachels ook in Pannerden snel tot het verleden behoren.

 

Afb: Minister Andriessen brengt op 9 juli 1964 een werkbezoek aan het  Zevenaarse Broek (Zweekhorst) waar op dat moment een belangrijke aardgasleiding wordt aangelegd.

1967     In december wordt in Pannerden sportvereniging PaJoDoS (Pannerden Jong Door Sport) opgericht. Burgemeester Havermans deelt de oprichters mede een nieuwe sporthal te laten bouwen, indien zich voldoende sporters aanmelden.
 


De verkoop  van tegeltjes waarop het Berghoofdseveer ten behoeve van PaJoDoS wordt een groot succes.

1972    Het Berghoofdse veer, tussen Oud-Zevenaar en Pannerden, wordt na vele eeuwen, door de komst van een brug, overbodig. Het Berghoofdse veer was een van de laatste veren in Nederland, die met de hand over het water werd getrokken. Het veer dankt haar naam aan de Heerlijkheid Bergh, omdat Pannerden tot het begin van de 19e eeuw een heerlijkheid van Bergh was.

 

Het Berghoofdse veer, tussen Zevenaar en Pannerden, heeft ongeveer driehonderd jaar gevaren: van voor 1700 tot 1972. 

 

1985    De tot 1 januari zelfstandige gemeente Pannerden wordt onderdeel van de nieuwe gemeente Rijnwaarden dat tevens omvat de dorpen Aerdt, Herwen, Tolkamer, Lobith en Spijk.

Het gemeentehuis van Pannerden in 1928
De nieuwe gemeente Rijnwaarden, ontstaan op 1 januari 1985, beslaat circa 4500 hectare en telt ruim 11.000 inwoners waarvan er ongeveer 2500 in Pannerden wonen.

1995    Begin februari bereikt het water in Rijn, Waal en IJssel recordstanden. Honderdduizenden inwoners in bedreigde gebieden, vooral in Gelderland, worden geevacueerd. In Ochten (Betuwe) kan een dijkdoorbraak met inzet van het leger op het nippertje voorkomen worden. In tegenstelling tot vroegere tijden loopt de Liemers dit maal geen gevaar.

 

Begin februari 1995 wordt de hoogste waterstand ooit in het Pannerdensch kanaal gemeten. De peilschaal bij Pannerden geeft een niveau aan van 14,75+ N.A.P.  Dat is meer dan 8 meter meer dan de laagste waterstand ooit, die hier gemeten wordt in 2003.





 Printervriendelijke pagina  Printervriendelijke pagina

 Stuur dit artikel / deze informatie naar een kennis  Stuur dit artikel / deze informatie naar een kennis


· Meer over Overig Nieuws


Meest gelezen verhaal om Overig Nieuws:
Oude Foto's en Kaarten van Pannerden

 
Web site engine code is Copyright © 2003 by PHP-Nuke. All Rights Reserved. PHP-Nuke is Free Software released under the GNU/GPL license.
Pagina Rendering: 0.116 Seconden